Badanie testosteronu wygląda na prostą sprawę: jedna probówka, jeden wynik, jedna liczba do porównania z normą. W praktyce ta liczba zależy od godziny pobrania, od tego, czy jadłeś śniadanie, czy niedawno chorowałeś i jaką metodą mierzy laboratorium. Wytyczne Endocrine Society zalecają rozpoznawanie niedoboru dopiero przy objawach i jednoznacznie, powtarzalnie niskim stężeniu we krwi.1
To hasło nie mówi, jak odczytać Twój wynik. Od tego jest lekarz. Mówi, co zlecić, jak się przygotować i dlaczego nie warto wyciągać wniosków z jednej kartki. Szerszy kontekst o męskim brzuchu i hormonach znajdziesz w dziale rodzaje brzucha.
Jakie badanie zlecić, żeby sprawdzić testosteron?
Na start jedno: testosteron całkowity w surowicy, z krwi pobranej rano i na czczo.
Tak brzmi zalecenie Endocrine Society: pierwszym badaniem jest poranny, na czczo pobrany testosteron całkowity, oznaczony dokładną i wiarygodną metodą, a rozpoznanie potwierdza się powtórzonym pomiarem w tych samych warunkach.1 Europejskie wytyczne andrologów mówią to samo innymi słowami: rozpoznanie opiera się na objawach i wielokrotnie niskim porannym testosteronie całkowitym na czczo, po wykluczeniu organicznych przyczyn niedoboru.2
Pozostałe parametry dochodzą w konkretnych sytuacjach. Poniżej wszystkie w tych samych kolumnach.
| Parametr | Co mierzy | Kiedy zlecany | Ograniczenie |
|---|---|---|---|
| Testosteron całkowity | cały testosteron w surowicy, związany z białkami i wolny | zawsze jako pierwsze badanie, rano, na czczo, powtórzone | waha się w ciągu doby, spada po posiłku i w chorobie |
| SHBG | białko, które wiąże testosteron we krwi | gdy trzeba wyliczyć wolny testosteron | sam w sobie nie mówi, czy testosteronu jest za mało |
| Wolny testosteron wyliczony | część testosteronu niezwiązana z białkami, liczona ze wzoru z testosteronu całkowitego i SHBG | gdy wynik całkowity jest blisko dolnej granicy albo coś zmienia SHBG | zależy od jakości obu pomiarów, z których się go liczy |
| Wolny testosteron z bezpośredniego testu | ta sama frakcja, mierzona prostym testem immunologicznym | nie jest rekomendowany jako wiarygodny wskaźnik | w porównaniu metod dawał tylko ułamek prawdziwej wartości |
| LH | hormon przysadki, który pobudza jądra do produkcji testosteronu | przy potwierdzonym niskim wyniku, gdy lekarz szuka przyczyny | nie rozpoznaje niedoboru, pomaga ustalić, gdzie leży problem |
Wiersz o LH wymaga jednego zdania wyjaśnienia. Wytyczne Endocrine Society zalecają, żeby po potwierdzeniu niedoboru przeprowadzić dodatkową diagnostykę jego przyczyny.1 Jakie dokładnie badania to obejmie, decyduje lekarz. Z praktycznej strony warto wiedzieć, że LH, w przeciwieństwie do testosteronu, ma niewielkie wahania w ciągu dnia, więc godzina pobrania ma dla niego mniejsze znaczenie.3
Kiedy mężczyzna powinien zbadać testosteron?
Gdy są objawy, które utrzymują się od tygodni i przeszkadzają w normalnym życiu.
Wytyczne Endocrine Society zalecają rozpoznawanie niedoboru tylko u mężczyzn z objawami i oznakami, które pasują do niskiego testosteronu, oraz z jednoznacznie i powtarzalnie niskim stężeniem we krwi.1 Kolejność jest więc taka: najpierw objawy, potem badanie. Nie odwrotnie.
Jakie objawy skłaniają do badania, rozpisałem w haśle o objawach niskiego testosteronu. Tu tylko przypomnienie, że żaden z nich nie jest charakterystyczny wyłącznie dla tego hormonu. Jeśli do lekarza prowadzi Cię powiększenie piersi, zajrzyj też do hasła o ginekomastii, bo tam opisujemy, kiedy ta zmiana wymaga pilnej wizyty.
Po czym poznać, że facet ma mało testosteronu?
Po dwóch porannych wynikach krwi, ocenionych przez lekarza razem z objawami.
Nie po lustrze, nie po nastroju i nie po teście z internetu. Rozpoznanie według Endocrine Society wymaga objawów, niskiego porannego testosteronu całkowitego na czczo i potwierdzenia go drugim pomiarem.1 Dopiero wtedy lekarz szuka przyczyny.
To oznacza, że pojedynczy niski wynik nie jest rozpoznaniem. Jest powodem, żeby powtórzyć badanie w dobrych warunkach.
Testosteron wolny czy całkowity: którą liczbę czytać?
Najpierw całkowity. Wolny jest drugim krokiem, a nie zamiennikiem.
Większość testosteronu we krwi jest związana z białkami, między innymi z SHBG. Wolny testosteron to mniejsza część, która z nimi nie jest związana. Endocrine Society zaleca oznaczanie wolnego testosteronu u mężczyzn, u których wynik całkowity jest blisko dolnej granicy normy, albo u tych, którzy mają stan zmieniający poziom SHBG. Zaleca też, żeby robić to metodą dializy równowagowej albo wyliczać go dokładnym wzorem.1
Skąd ta ostrożność? Porównanie kilku prostych metod pokazało, że wolny testosteron wyliczony z testosteronu całkowitego i SHBG dawał wartości prawie identyczne z dializą równowagową, czyli metodą odniesienia (poza ciążą, która w męskim haśle nas nie dotyczy). Natomiast wolny testosteron z bezpośredniego testu immunologicznego dawał tylko ułamek prawdziwej wartości, zależny od poziomu SHBG. Autorzy uznali, że ani ten test, ani tak zwany wskaźnik wolnych androgenów nie są wiarygodną miarą.5
W praktyce: jeśli na wyniku widzisz „wolny testosteron”, zapytaj lekarza, czy był wyliczony, czy zmierzony bezpośrednim testem. To zmienia, ile ta liczba jest warta.
Kiedy jest największy wyrzut testosteronu?
Rano. I dlatego godzina pobrania zmienia wynik bardziej, niż się wydaje.
W badaniu 66 mężczyzn w wieku od 30 do 80 lat pobierano krew na sześciu wizytach, trzech porannych i trzech popołudniowych. U mężczyzn w wieku 30 do 40 lat testosteron o 16:00 był o 20 do 25 procent niższy niż o 8:00. Z wiekiem różnica malała, u 70-latków do około 10 procent. U 17 mężczyzn co najmniej jeden pomiar po godzinie 12:00 wypadł poniżej 300 ng/dl, choć wszystkie trzy poranne wyniki mieli prawidłowe.3
Innymi słowy: badanie zrobione po pracy może pokazać „niedobór”, którego rano nie ma. Autorzy wprost popierają ograniczenie pomiarów testosteronu do godzin porannych, zarówno u młodszych, jak i starszych mężczyzn.3
Dlaczego badanie robi się na czczo?
Bo posiłek potrafi obniżyć wynik w ciągu kilkudziesięciu minut.
W badaniu 74 mężczyzn w wieku 19 do 74 lat podano 75 g glukozy i pobierano krew co pół godziny. Średnie stężenie testosteronu spadło o 25 procent i po 120 minutach wciąż było niższe niż na starcie (13,7 wobec 16,5 nmol/l). Spadek był podobny niezależnie od tego, czy mężczyzna miał prawidłową tolerancję glukozy, stan przedcukrzycowy czy świeżo rozpoznaną cukrzycę. Spośród 66 mężczyzn z prawidłowym wynikiem na starcie u 10, czyli 15 procent, testosteron spadł w którymś momencie do zakresu uznawanego za niedobór.4 Autorzy zalecają, żeby mężczyzn z niskim wynikiem uzyskanym nie na czczo zbadać ponownie na czczo.
Przełóżmy to na talerz. Nasza owsianka białkowa z jagodami ma 400 kcal i 38 g węglowodanów, czyli mniej więcej połowę glukozy z tego badania. To nie jest to samo co czysta glukoza i nie wiadomo, o ile zwykłe śniadanie obniżyłoby wynik. Właśnie dlatego nie ma sensu tego sprawdzać na sobie: rano do punktu pobrań idziesz na czczo, najwyżej po wodzie.
Jedzenie możesz zabrać ze sobą. Serek wiejski z pomidorkami i pestkami dyni to 255 kcal i 24 g białka, przygotowany w 3 minuty wieczorem, zjedzony zaraz po wyjściu z punktu pobrań. Dzięki temu poranny głód nie kusi, żeby „coś szybko przegryźć” przed badaniem.
Czy sen, choroba i nadwaga zmieniają wynik?
Choroba i nadwaga tak. Co do snu badania nie dają jednej odpowiedzi.
Choroba. W kohorcie mężczyzn po potwierdzonym COVID-19 mediana testosteronu w czasie infekcji wynosiła 3,6 nmol/l. U 63 mężczyzn obserwowanych przez rok wynik rósł: 10,2 nmol/l po 7 miesiącach i 13,8 nmol/l po 12 miesiącach. Mimo to prawie 30 procent z nich miało po roku wynik wciąż niski.7 To badanie dotyczy jednej choroby i nie wiadomo, na ile przenosi się na zwykłe przeziębienie. Wniosek praktyczny jest skromniejszy: jeśli niedawno chorowałeś, powiedz o tym lekarzowi, bo może to wpłynąć na decyzję, kiedy badanie powtórzyć.
Sen. W dwóch małych badaniach z randomizacją u zdrowych młodych mężczyzn ani 5 nocy po 4 godziny w łóżku (14 osób), ani 6 tygodni snu krótszego o około 1,5 godziny (13 osób) nie obniżyły testosteronu w sposób, który autorzy uznali za niekorzystny. Sami autorzy zaznaczają jednak, że wcześniejsze badania dawały sprzeczne wyniki i trzeba to potwierdzić.8 Uczciwa odpowiedź brzmi: nie wiadomo, jak jedna zarwana noc przed badaniem zmieni Twój wynik. Nasza rekomendacja praktyczna: idź na badanie po zwykłej, przespanej nocy, żeby warunki obu pomiarów były podobne.
Nadwaga i otyłość. W analizie 9054 mężczyzn z czterech badań kohortowych w Stanach Zjednoczonych i Europie stężenia testosteronu u mężczyzn bez otyłości były w każdej grupie wiekowej wyższe niż w całej grupie.6 Europejskie wytyczne zalecają zmianę stylu życia i redukcję masy ciała jako pierwsze postępowanie u mężczyzn z nadwagą i otyłością, u których rozpoznano czynnościowy niedobór testosteronu. Zwracają też uwagę na leki, które mogą zaburzać jego produkcję.2 Dlatego lekarz powinien znać listę wszystkich leków, które bierzesz. Nie odstawiaj niczego sam.
Tego, czy tłuszcz obniża testosteron, czy niski testosteron sprzyja tyciu, dane przekrojowe nie rozstrzygają. Opisuję to szerzej w haśle o tłuszczu trzewnym, a progi obwodu talii w haśle o otyłości brzusznej.
Dlaczego normy testosteronu zależą od laboratorium?
Bo różne metody pomiaru dają różne liczby z tej samej krwi.
W badaniu, które porównało cztery duże kohorty, ten sam materiał zmierzono metodą odniesienia w amerykańskim CDC. Okazało się, że znaczna część różnic między kohortami wynikała z różnic między testami laboratoryjnymi, a nie z różnic między mężczyznami. Po ujednoliceniu pomiarów zakres dla zdrowych mężczyzn bez otyłości w wieku 19 do 39 lat wyniósł od 264 do 916 ng/dl.6
Dwie rzeczy z tego wynikają. Po pierwsze, porównuj swój wynik z zakresem wydrukowanym na tym samym wyniku, a nie z liczbą z forum. Po drugie, sprawdź jednostkę. Część laboratoriów podaje ng/dl, część nmol/l. W cytowanym badaniu porannym 300 ng/dl odpowiada 10,4 nmol/l.3 Z tej pary wychodzi przelicznik około 0,0347. Według naszego przeliczenia 264 ng/dl to około 9,2 nmol/l. Z kolei 916 ng/dl to około 31,8 nmol/l.
Jest jeszcze trzecia rzecz, łatwa do przeoczenia. Ten zakres wyznaczono u mężczyzn bez otyłości. Policzyliśmy przykład w naszych kalkulatorach: mężczyzna 35 lat, 180 cm i 100 kg ma w kalkulatorze BMI wynik 30,9, czyli otyłość I stopnia. Przy talii 106 cm i biodrach 104 cm kalkulator obwodu talii pokazuje WHR 1,02 i wysokie ryzyko. Taki mężczyzna nie należy do grupy, na której ustalono ten zakres. To nie zmienia interpretacji za lekarza, ale jest informacją, którą warto mu podać.
Ile kosztuje sprawdzenie testosteronu?
Nie podajemy kwot, bo nie mamy dla nich wiarygodnego źródła. Cena zależy od laboratorium, miasta i zestawu parametrów.
Da się natomiast powiedzieć, od czego koszt zależy w praktyce. Rozpoznanie wymaga dwóch porannych pomiarów, więc licz się z dwoma badaniami, a nie jednym.1 SHBG i LH to osobne pozycje, które mają sens w określonych sytuacjach, opisanych w tabeli wyżej. Jeśli w zestawie jest wolny testosteron, sprawdź, czy jest wyliczany z SHBG, czy mierzony bezpośrednim testem, bo w porównaniu metod ten drugi nie okazał się wiarygodny.5
Do jakiego lekarza iść z wynikiem testosteronu?
Nasza rekomendacja praktyczna: zacznij od lekarza rodzinnego, który może zlecić badanie i ocenić wynik. Jeśli uzna, że potrzebna jest dalsza diagnostyka, skieruje Cię dalej, na przykład do endokrynologa.
Z czym iść: z listą objawów i od kiedy trwają, z listą wszystkich leków i suplementów, z informacją o niedawnych chorobach i z wynikiem testosteronu całkowitego pobranego rano na czczo. Jeśli wynik jest niski, poproś o powtórzenie badania w tych samych warunkach, bo tak wygląda standard rozpoznania.12 Czy dołożyć SHBG, wolny testosteron albo LH, zdecyduje lekarz.
Czego nie robić: nie zaczynaj żadnych preparatów „na testosteron” przed badaniem i nie interpretuj wyniku sam na podstawie tabelki z internetu. Bez wyniku wyjściowego nie będzie wiadomo, czy cokolwiek się zmieniło, a leczenie hormonalne jest decyzją lekarza, która wymaga osobnej oceny ryzyka.1
Co zrobić dziś, jeśli chcesz zbadać testosteron?
Jeśli objawy trwają od tygodni, umów wizytę u lekarza rodzinnego i zapisz na kartce trzy rzeczy: objawy z datą początku, wszystkie leki i to, czy chorowałeś w ostatnich miesiącach. Na badanie idź rano, przed śniadaniem, po przespanej nocy, a serek wiejski przygotuj wieczorem, żeby zjeść go po pobraniu. Tego samego dnia zmierz talię i wpisz ją do kalkulatora obwodu talii. Wynik zabierz na wizytę.
Co zapamiętać o badaniu testosteronu?
Podstawą jest testosteron całkowity z krwi pobranej rano i na czczo. Przy niskim wyniku badanie się powtarza. Wolny testosteron ma sens głównie przy wyniku blisko dolnej granicy i najlepiej, gdy jest wyliczony z SHBG. Popołudniowe pobranie może dać wynik niższy o 20 do 25 procent, a 75 g glukozy obniżyło testosteron średnio o 25 procent, więc pora i posiłek potrafią udawać niedobór. Normy zależą od metody laboratorium i zostały ustalone u mężczyzn bez otyłości, dlatego wynik czyta lekarz, a Ty przynosisz mu objawy, listę leków i obwód talii.
